Maske

Geçen gün Prens dizisini seyrederken maskenin çok fazla kullanılmasından dolayı maske dikkatimi çekti. Neydi bu maske? Nereden akla geldi? İşte merak… Bazen beni fazlaca yoran merak… Her gittiğim yerde, her seyrettiğim dizi ya da filmde olayları akışına bırakmayıp nedenini araştırmak, yanlış yapılan işe müdahale edemesem de kendi kendime sokurdanmak bazen yoruyor.Dizi, filmse izle gitsin… Çocuğun elinde telefon varsa sana ne… Bir ortamda dansöz ya da homoseksüel görünce neden içselleştirip, “çocukluğu mu, yok çevrenin etkisi mi” diye sorgularsın be kadın…Bazen, hiçbir şeyi düşünmeden gelişine yaşamanın ne kadar kıymetli olduğunu düşünürüm…Neyse öz eleştirimi yaptıktan sonra aslında hepimizin gün içinde taktığımız maskelerimize bir bakalım.Maskenin tarihi çok eskiye, insanlığın ilk topluluklarına kadar uzanıyor. İlginç olan şu: Maske başlangıçta güzellik ya da eğlence için değil, çoğunlukla insanın kendisini başka bir varlıkla ilişkilendirmesi ve görünüşünü değiştirmesi için kullanılmış.İlk maskeler neden yapıldı?Kesin olarak “ilk maske şu tarihte yapıldı” demek mümkün değil. Çünkü organik malzemelerden (ahşap, deri, lif, kumaş vb.) yapılan çok eski maskeler zaman içinde yok olmuş olabilir.Ama arkeolojik bulgular, binlerce yıl önce insanların yüzlerini değiştiren nesneler kullandığını gösteriyor.İlk amaçlardan bazıları:Ritüeller ve dini törenler: İnsan, hayvan veya doğaüstü bir varlığı temsil etmek.Ataları temsil etmek: Ölen kişinin ruhunu veya kimliğini sembolize etmek.Av ritüelleri: Hayvanın görünümüne bürünerek avın başarılı olacağına inanmak.Korkutmak veya korumak: Kötü ruhları uzaklaştırmak ya da topluluğu koruduğuna inanılan bir figür oluşturmak.Kimliği değiştirmek: “Ben artık ben değilim; başka bir varlığı temsil ediyorum” düşüncesi.Sonra maskenin anlamı değişmiş. Antik Mısır’da maskeler özellikle ölüm ve öteki dünya ile bağlantılıydı. Ölen kişinin yüzünü ve kimliğini korumak, onu sembolik olarak yeniden tanınabilir kılmak için kullanıldılar.Antik Yunan’da ise maske bambaşka bir işlev kazandı: Tiyatro.Oyuncular maskeler sayesinde farklı karakterleri canlandırabiliyor, aynı oyuncu birden fazla rol oynayabiliyordu. Büyük ve belirgin yüz ifadeleri seyircinin karakteri uzaktan anlamasına da yardımcı oluyordu.Daha sonra… Orta Çağ ve sonrasında maskeler: tören → tiyatro → karnaval → eğlence → gizlenme → modagibi birçok farklı amaç kazandı.Örneğin Venedik maskelerinin önemli özelliklerinden biri kişinin kimliğini gizlemesiydi. Böylece insanlar sosyal kimliklerini bir süreliğine geride bırakabiliyordu.Yani maskenin binlerce yıllık hikâyesini tek cümleyle özetlersek:Maske, insanın yüzünü değiştirmekten çok, “kim olduğunu ve neyi temsil ettiğini” değiştirebilme isteğinin bir ürünü olarak ortaya çıktı.Maskeyi yalnızca yüzü örten bir nesne olarak değil, insanın toplum içinde “kim olduğu” ile “nasıl görünmek istediği” arasındaki ilişkiyi anlatan güçlü bir sembol olarak değerlendirebiliriz.Psikolojik açıdan maske; Maske, kişinin gerçek benliği ile dışarıya sunduğu benlik arasındaki mesafeyi temsil edebilir.Korunma: İnsan bazen korkusunu, üzüntüsünü, öfkesini veya kırılganlığını saklamak için psikolojik bir “maske” kullanır.Rol yapma: “Güçlü görünmeliyim”, “mutlu görünmeliyim”, “sorun yokmuş gibi davranmalıyım” dediğimizde aslında sosyal bir maske takarız.Kimlik denemesi: Özellikle çocukluk ve ergenlikte farklı maskeler, farklı kimliklerin denenmesini sağlayabilir.Özgürleşme: İlginç biçimde maske yalnızca saklamaz; bazen insanın normalde gösteremediği tarafını ortaya çıkarmasına izin verir. Karnaval, tiyatro veya kostüm partilerinde kişi daha cesur davranabilir.Gölge taraf: Jung’un yaklaşımıyla düşünürsek, insanın toplum tarafından kabul edilmeyen bazı yönleri bastırılabilir. Maske, bazen bu bastırılmış tarafın ortaya çıkmasına aracılık eder.Sosyolojik olarak daha da ilginçtir. Çünkü hepimiz aslında toplum içinde farklı maskeler takıyoruz.Bir insan aynı kişi olmasına rağmen; evde → anne/baba, işte → öğretmen/yönetici, arkadaşlarının yanında → arkadaş, resmî bir ortamda → vatandaş, sosyal medyada → kendisinin seçtiği imaj olarak farklı davranabilir.Bu düşünce Erving Goffman’ın “gündelik hayat bir sahne gibidir” yaklaşımıyla çok güzel açıklanır. İnsanlar sosyal yaşamda kendilerini başkalarının gözündeki beklentilere göre sunarlar.Dolayısıyla maske şunu sorar: “Ben gerçekten kimim, toplumun benden olmamı istediği kişi kim?”Bir de çok önemli bir çelişki var. Maske hem gizler hem gösterir.Örneğin bir palyaço maskesi takan kişi yüzünü gizler ama aynı zamanda “neşeli insan” rolünü daha görünür hale getirir.Bir kral maskesi kişinin kimliğini gizler, fakat aynı zamanda iktidar sembolünü gösterir.Bir kadın maskesi güzelliği, gizemi veya toplumsal kadınlık beklentilerini temsil edebilir.Bir savaş maskesi ise korkutuculuk, güç ve saldırganlık göstergesi olabilir.Yani maske sadece: “Beni görme.” demez. Bazen: “Beni böyle gör.” der.En derin tarafı ise şu maskenin ortaya çıkması aslında toplumun “yüz”e verdiği anlamla ilgilidir.Yüzümüz kimliğimizin en önemli göstergelerinden biridir. İnsanları yüzlerinden tanır, yüz ifadelerinden duygularını anlamaya çalışırız. Maske bu iletişimi keser.Bu yüzden maske aynı anda: Kimlik + gizlilik + güç + korku + özgürlük + rol + aidiyet + dışlanma anlamlarını taşıyabilir.Ve belki de en güzel sosyolojik soru şudur: “Maskeyi çıkardığımızda gerçekten kendimizi mi gösteriyoruz, yoksa başka bir maskeyi mi takıyoruz?”Bu açıdan bakınca maske tarihi aslında biraz da insanın toplum içinde kendisini saklama, değiştirme ve yeniden yaratma tarihidir.Yaaa bir maske deyip geçmemek lazım, belki de soyut maskeler kullanmasaydık rollerimizi layıkıyla oynayamayacaktık. Belki somut maskeler icat edilmeseydi de cahiliyet dönemlerinde sahne sanatları hiçbir zaman olmayacaktı. İcatlar ihtiyaçtan doğarmış. O zaman toplum içinde ihtiyacımız olan maskeleri güzel güzel takıp mutlu mesutmuş gibi yaşamaya devam…Şimdilik her zaman olduğu gibi hoşça kalın, akıl ve beden sağlığınızı korumaya çalışın!